Toegankelijkheid van openbare toiletten

Onderzoeksopzet

Samenvatting

De Rekenkamer Metropool Amsterdam onderzoekt de beschikbaarheid en de vindbaarheid van openbare toiletten, in het bijzonder die voor vrouwen en mensen met een fysieke beperking.

De beschikbaarheid van openbare toiletten staat ter discussie sinds een vrouw in 2015 een boete kreeg voor wildplassen en een rechter in 2017 besliste dat ze die moest betalen. Dit leidde tot schriftelijke vragen in de gemeenteraad in september 2017 en tot de notitie Openbare toiletvoorzieningen in Amsterdam in februari 2018. De gemeenteraad keurde op 19 december 2018 het initiatiefvoorstel ‘Baas over eigen blaas’ goed. Het initiatiefvoorstel vraagt aan het College van burgemeester en wethouders om uit te gaan van de norm dat er binnen een straal van 500 meter een openbaar of opengesteld toilet is in het stadscentrum en in drukke voetgangersgebieden. Het college dient te inventariseren waar nieuwe toiletten moeten komen en overleg te voeren over de openstelling van toiletten van andere partijen. Ook moeten bestaande en nieuwe locaties worden aangesloten bij de Hoge Nood app die wordt ondersteund door de Maag Lever Darm Stichting. De vindbaarheid van openbare toiletten moet worden vergroot.

Met dit onderzoek wil de rekenkamer nagaan in hoeverre de gemeente Amsterdam ervoor zorgt dat er voldoende openbare toiletten zijn in de stad. In het bijzonder gaat daarbij onze aandacht uit naar toiletten voor vrouwen en mensen met een fysieke beperking.

De centrale vraag in dit onderzoek luidt:

Zorgt de gemeente Amsterdam voor voldoende openbare toiletten?

Deze vraag zullen we beantwoorden aan de hand van de volgende deelvragen:

  1. Hoeveel openbare toiletten zijn er in de stad?
  2. Hoeveel openbare toiletten zijn geschikt voor vrouwen?
  3. Hoeveel openbare toiletten zijn geschikt voor mensen met een fysieke beperking?
  4. Zijn de openbare toiletten goed te vinden?
  5. In hoeverre wordt al voldaan aan de norm van 500 meter afstand in het stadscentrum en in drukke voetgangersgebieden?

Opzet

Aanleiding en doel

Aanleiding

Op 14 juli 2016 is het VN-verdrag handicap in Nederland in werking getreden. Het doel van het verdrag is het bevorderen, beschermen en waarborgen van de mensenrechten van mensen met een beperking. In het verdrag is aangegeven wat de overheid moet doen om ervoor te zorgen dat de positie van mensen met een beperking verbetert.

Voor de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR) was het aanleiding om in 2019 toegankelijkheid tot een belangrijk thema van onderzoek te maken. Wij volgen de NVRR hierin en voeren verschillende onderzoeken uit binnen het thema toegankelijkheid. 

Op 19 december 2019 nam de gemeenteraad het initiatiefvoorstel Baas over eigen blaas aan. Het initiatiefvoorstel vraagt aan het college om uit te gaan van de norm van de Maag Lever Darm Stichting dat er binnen een straal van 500 meter een openbaar of opengesteld toilet is in het stadscentrum en in drukke voetgangersgebieden. Het college dient onderzoek te doen naar waar dat nog niet zo is en daarbij aandacht te geven aan de aanwezigheid van toiletten voor minder validen. Het college moet zoveel mogelijk toiletten in gemeentelijke gebouwen openstellen en horeca, winkels, supermarkten, politie en brandweer stimuleren om toiletten open te stellen. Verder moeten er bij nieuwe parkeergarages en fietsenstallingen openbare toiletten worden gerealiseerd en moeten bestaande en nieuwe locaties worden aangesloten bij de Hoge Nood app.  Krullen moeten vervangen worden door genderneutrale toiletten, DIXI’s door een alternatief en bij evenementen moeten meer toiletten voor vrouwen komen. De vindbaarheid van openbare toiletten moet worden vergroot. Het college is gevraagd over deze punten uiterlijk eind 2019 te rapporteren aan de gemeenteraad. Het heeft dit gedaan door middel van een brief aan de gemeenteraad , die op 11 december 2019 op de agenda stond van de raadscommissie Wonen en Bouwen.

Doel

Het doel van dit onderzoek is om na te gaan in hoeverre de gemeente Amsterdam ervoor zorgt dat er voldoende openbare toiletten zijn in de stad. In het bijzonder gaat daarbij onze aandacht uit naar toiletten voor vrouwen en mensen met een fysieke beperking.

Context

De beschikbaarheid van openbare toiletten staat weer ter discussie sinds een vrouw in 2015 een boete kreeg voor wildplassen en een rechter in 2017 besliste dat ze die moest betalen. Dit leidde tot schriftelijke vragen in de gemeenteraad in september 2017  en tot een notitie Openbare toiletvoorzieningen in Amsterdam in februari 2018 . De gemeente maakte in de notitie een inventarisatie van de aanwezige openbare voorzieningen en kwam tot de conclusie dat er – inclusief de toiletten voor mensen met een fysieke beperking – ten minste 80 waren. Daarvan waren er maar 13 geschikt voor vrouwen en 3 voor fysiek beperkten. Nog eens 19 waren seizoensgebonden, omdat ze alleen ’s zomers in parken staan. De rest bestond uit krullen en 6 zogenaamde Uriliften . De gemeente constateerde verder in de notitie dat het al dan niet realiseren van openbare toiletten is belegd bij de stadsdelen, omdat er geen centraal stedelijk beleid voor is vastgesteld. Financiering voor nieuwe of te vervangen toiletten kan alleen op projectbasis plaatsvinden, omdat er geen structureel budget is. Desondanks hebben de stadsdelen in de jaren daarvoor extra voorzieningen gerealiseerd, waaronder toiletten voor minder validen, een verzinkbare toiletunit en enige Uriliften. Nog 1 à 2 nieuwe toiletten voor mensen met een fysieke beperking waren in voorbereiding. De gemeente geeft in de notitie aan tegen welke kosten nieuwe toiletvoorzieningen kunnen worden gerealiseerd en hoe de bekendheid ervan kan worden verbeterd.

De gemeenteraad was weinig tevreden met de situatie. Dit leidde tot het initiatiefvoorstel Baas over eigen blaas op 19 december 2018 . Daarin wordt geconstateerd dat in andere Europese grote steden veel meer openbare toiletten beschikbaar zijn voor mannen én vrouwen. Voor bepaalde groepen Amsterdammers is de aanwezigheid van openbare toiletten belangrijk, omdat dit van invloed is op de vraag of ze zich in het openbare leven kunnen begeven. Volgens de Maag Lever Darm Stichting zijn er ongeveer 1 miljoen buikpatiënten in Nederland die bij aandrang binnen een tot vijf minuten een toilet nodig hebben . De indieners van het initiatiefvoorstel vonden het van belang dat Amsterdam een gastvrije stad is, of je nu man, vrouw, buikpatiënt, oudere of kind bent en achtten het daarom tijd voor meer openbare toiletten voor iedereen. Het initiatiefvoorstel is besproken in de raadscommissie Wonen en Bouwen op 6 maart 2019 en leidde tot een bestuurlijke reactie van het college, waarna een gewijzigd voorstel werd ingediend op 16 april 2019. Dit gewijzigde voorstel is op 8 mei 2019 aangenomen met de in paragraaf 1 genoemde besluiten.

De Hoge Nood app is een applicatie waarin openbare en semi-openbare toiletten zijn opgenomen. De Toiletalliantie, waar onder meer de Maag Lever Darm Stichting onderdeel van vormt, heeft de Hoge Nood app omarmd. Volgens de app zijn er in Amsterdam in totaal 330 openbare toiletvoorzieningen . Dit aantal wordt onder meer bereikt door toiletten mee te nemen in horecagelegenheden, musea, winkels, bioscopen, theaters, bibliotheken, sportaccommodaties en benzinestations, naast de openbare toiletten van de gemeente, de krullen en Uriliften. In de app is aangegeven of het een toiletruimte is voor vrouwen en of deze rolstoeltoegankelijk is. Het is niet helemaal duidelijk in hoeverre al deze voorzieningen openbaar kunnen worden genoemd.

Afbakening en onderzoeksvragen

Afbakening

We maken onderscheid tussen openbare en opengestelde toiletten. Openbaar zijn die toiletten die zonder tussenkomst van een derde te betreden zijn. Vaak moet hiervoor worden betaald. Bij opengestelde toiletten is er enige vorm van toezicht of controle en hiervan kan je niet zomaar gebruikmaken .

Het onderzoek richt zich op de inspanningen van de gemeente om openbare toiletten te realiseren dan wel door via contacten met andere partijen toiletten open te stellen en vindbaar te maken. We richten ons op wat de gemeente in dit verband doet. Daarnaast gaan we na welke andere toiletten openbaar kunnen worden genoemd. Het onderzoek richt zich in het bijzonder op toiletten voor vrouwen en fysiek beperkten en de vindbaarheid daarvan.

Het gaat er ons in dit onderzoek niet om, om de lijst in de app van de Maag Lever Darm Stichting te controleren.

Onderzoeksvragen

De centrale vraag in dit onderzoek luidt:

Zorgt de gemeente Amsterdam voor voldoende openbare toiletten?

Deze vraag zullen we beantwoorden aan de hand van de volgende deelvragen:

  1. Hoeveel openbare toiletten zijn er in de stad?
  2. Hoeveel openbare toiletten zijn geschikt voor vrouwen?
  3. Hoeveel openbare toiletten zijn geschikt voor mensen met een fysieke beperking?
  4. Zijn de openbare toiletten goed te vinden?
  5. In hoeverre wordt al voldaan aan de norm van 500 meter afstand in het stadscentrum en in drukke voetgangersgebieden?

Aanpak en planning

Aanpak

Onderzoeksvragen 1, 2 en 3
Voor de beantwoording van de eerste drie onderzoeksvragen gebruiken we gegevens die de gemeente heeft over openbare toiletten. We maken hierbij onderscheid tussen alle openbare toiletten, toiletten voor vrouwen en toiletten voor mensen met een fysieke beperking. Het gaat daarbij niet alleen om openbare toiletten van de gemeente, maar ook om openbare toiletten van anderen. Daarnaast gaat het om opengestelde toiletten. Opengestelde toiletten zijn die toiletten waarover de gemeente met andere partijen heeft afgesproken dat ze voor iedereen toegankelijk zijn.

Onderzoeksvraag 4
Een belangrijk aandachtspunt is de vindbaarheid van de openbare en opengestelde toiletten in de openbare ruimte. We gaan na welke maatregelen het college heeft genomen om de vindbaarheid van de toiletten te verbeteren. Ook gaan we op straat de vindbaarheid na van openbare toiletten. Daarnaast inventariseren we meldingen die over openbare toiletten zijn gedaan.

Onderzoeksvraag 5
Om de norm van bereikbaarheid van openbare toiletten in het stadscentrum en in drukke voetgangersgebieden te concretiseren, bakenen we af welk(e) gebied(en) onder het stadscentrum en drukke voetgangersgebieden moet(en) worden verstaan. Als dat gebeurd is, maken we een inventarisatie van de openbare toiletten in deze gebieden. Op grond hiervan stellen we vast of binnen een straal van 500 meter in deze gebieden overal openbare toiletten aanwezig of gepland zijn. Ook ‘blinde vlekken’ stellen we vast.

Algemeen
Voor de beantwoording van alle onderzoeksvragen voeren we gesprekken met de ambtelijke organisatie, stadsdeel Centrum en met de Maag Lever Darm Stichting. Ook spreken we met de indieners van het initiatiefvoorstel in de gemeenteraad.

Planning

Het onderzoek start begin februari 2020. We gaan ervan uit dat we de nota van bevindingen begin mei kunnen aanbieden aan de ambtelijke organisatie voor het feitelijk wederhoor. We streven ernaar om het onderzoek voor het zomerreces te publiceren.

Onderzoeksteam

Het onderzoeksteam is als volgt samengesteld:

DirecteurJan de Ridder
OnderzoekersJohn van Leuken (projectleider)
 Carolien de Blok

Bijlage 1 - Algemene werkwijze rekenkamer